Budynek Banku Pekao w Krakowie – historia, architektura, ciekawostki

Gmach dawnej Pocztowej Kasy Oszczędności przy ul. Wielopole 19–21 w Krakowie to jeden z najciekawszych budynków bankowych w Polsce, łączący klasycyzm akademicki, nowoczesną jak na lata 20. konstrukcję żelbetową i wyjątkowy program funkcjonalny. Dziś jest zabytkiem o numerze A-317 w rejestrze Narodowego Instytutu Dziedzictwa i jednocześnie bohaterem nowych planów inwestycyjnych – ma tu działać luksusowy hotel. Jeśli chcesz poznać historię tego miejsca, zrozumieć jego architekturę i odkryć mniej oczywiste ciekawostki, czytaj dalej.

Gdzie znajduje się budynek dawnej Pocztowej Kasy Oszczędności?

Adres jest bardzo precyzyjny: ulica Wielopole 19–21, na styku z ulicą Józefa Dietla 86–90, w obrębie Dzielnicy I Stare Miasto, w rejonie Wesołej. Gmach stoi na charakterystycznej, trójkątnej parceli, ograniczonej od północy i południowego zachodu ulicą Wielopole, a od południowego wschodu Plantami Dietlowskimi. Dzięki tej lokalizacji budynek jest dobrze widoczny zarówno od strony historycznego centrum, jak i od osi komunikacyjnej ulicy Dietla, która oddziela Stare Miasto od Kazimierza i Podgórza.

Ten fragment miasta znajduje się praktycznie „w szczelinie” pomiędzy najważniejszymi krakowskimi atrakcjami – od gmachu jest kilka minut spaceru na Rynek Główny, podobna odległość dzieli go od Wawelu i od zabytkowego Kazimierza. Położenie budynku można podać także w sposób całkowicie techniczny, co docenią miłośnicy kartografii: 50°03′29″N 19°56′44″E (50,058056 19,945556). Tak dokładne współrzędne figurują w dokumentacji konserwatorskiej i podkreślają, że mamy do czynienia z obiektem o randze ogólnopolskiej, a nie jedynie lokalnej ciekawostki.

Jak powstał gmach PKO przy Wielopolu?

Początek historii budynku jest starszy niż sama Pocztowa Kasa Oszczędności. Na tej samej działce działały wcześniej obiekty cyrkowe, a w 1907 roku otwarto tam Cyrk Edison – pierwsze stałe kino w Krakowie. Świadczy to o tym, że miejsce od początku było związane z nowoczesną miejską rozrywką. Na początku XX wieku rozważano tu także budowę niezrealizowanego Teatru Ludowego, co pokazuje, że parcelę postrzegano jako ważny punkt w strukturze rozwijającego się miasta.

Nowy rozdział zaczął się w 1921 roku, kiedy ogłoszono konkurs na siedzibę Pocztowej Kasy Oszczędności. Zwyciężył projekt Jana Zawiejskiego i Romana Stadnickiego, lecz inwestor ostatecznie go odrzucił. Zadanie powierzono innemu twórcy – architektowi Adolfowi Szyszko-Bohuszowi, postaci doskonale znanej z prac przy Wawelu i wielu krakowskich realizacji. Szyszko-Bohusz zaprosił do współpracy dwóch swoich studentów z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie: Andrzeja Tichego, który opracował fasadę, oraz Bogdana Tretera, autora dekoracji wnętrz. To połączenie doświadczenia profesora i świeżego spojrzenia jego uczniów bardzo wyraźnie widać w ostatecznym kształcie budowli.

Prace budowlane rozpoczęto w 1922 roku, a budowę ukończono w 1925 roku. Od początku zakładano, że będzie to gmach reprezentacyjny, ale zarazem funkcjonalny, z częścią usługową banku i mieszkaniami dla pracowników. W drugiej połowie lat 20. budynek szybko wpisał się w pejzaż architektoniczny Krakowa, a środowisko zawodowe, m.in. Władysław Ekielski, oceniało go bardzo wysoko.

Jak zmieniały się funkcje budynku w XX wieku?

W czasie II wojny światowej gmach utracił pierwotną funkcję bankową – ulokowano tu oddział Deutsche Post Osten, czyli Poczty Niemieckiej Wschód. Po wycofaniu się okupanta, w maju 1945 roku decyzją komendanta wojskowego Krakowa budynek zaadaptowano na szpital dla rannych. Dopiero w kwietniu 1947 roku obiekt wrócił pod zarząd PKO i znów zaczął funkcjonować jako siedziba instytucji finansowej, choć przez pewien czas łączył jeszcze różne role użytkowe.

W okresie powojennym gmach zyskał status monumentu architektury międzywojennej. Najmocniejszym formalnym potwierdzeniem tej rangi był wpis do rejestru zabytków 2 stycznia 1968 roku pod numerem A-317, a w kolejnych latach także umieszczenie w gminnej ewidencji zabytków Krakowa. Te decyzje sprawiły, że wszelkie przekształcenia obiektu muszą być uzgadniane z konserwatorem zabytków, co dziś ma ogromne znaczenie przy planowanej adaptacji na hotel.

Gmach dawnej Pocztowej Kasy Oszczędności wszedł do Rejestru zabytków województwa małopolskiego pod numerem A-317 już w 1968 roku, co potwierdza jego rangę w skali całego kraju.

Na czym polegają współczesne przekształcenia i sprzedaż budynku?

W 2015 roku dotychczasowy użytkownik opuścił obiekt i wystawił budynek na sprzedaż. W 2017 roku nieruchomość kupiła spółka J.W. Construction, której właścicielem jest Józef Wojciechowski. Nowy inwestor od razu zapowiedział przekształcenie gmachu w hotel z garażem podziemnym obsługiwanym windą samochodową oraz tarasem na dachu. Równolegle w prasie branżowej i lokalnej pojawiły się szczegóły dotyczące planowanej współpracy z międzynarodowymi operatorami hotelowymi.

Kilka lat później ogłoszono, że w dawnym gmachu PKO ma powstać hotel JW Marriott, pierwszy obiekt tej marki w Polsce. Sieć Marriott International podpisała umowę z J.W. Construction, a inwestycja ma obejmować ok. 120 pokoi, restaurację, bar, zaplecze konferencyjne oraz strefę SPA z basenem w dawnej części skarbcowej. Projekt zakłada zachowanie oryginalnych elementów wystroju i architektury, co deklarowała m.in. przedstawicielka inwestora. To przykład, jak budynek bankowy z lat 20. XX wieku może zostać przekształcony w luksusową infrastrukturę hotelową bez utraty najcenniejszych cech zabytkowych.

Jaką architekturę ma gmach dawnej PKO przy Wielopolu?

Najkrótsza charakterystyka brzmi: „klasycyzm akademicki ubrany w nowoczesną konstrukcję żelbetową”. Obiekt projektowany był jako reprezentacyjna siedziba poważnej instytucji finansowej, co w latach 20. XX wieku niemal automatycznie oznaczało sięgnięcie po wyważony, inspirowany antykiem język form. Jednocześnie architekci zastosowali żelbetowy szkielet, co umożliwiło swobodniejsze kształtowanie wnętrz, większe rozpiętości sali operacyjnej i pionowe przewiązania komunikacyjne.

Plan gmachu jest bezpośrednią odpowiedzią na nietypowy kształt działki. Budynek tworzą trzy skrzydła, które w rzucie stanowią trójkąt, przy czym dwa skrzydła usytuowane wzdłuż ulicy Wielopole połączono w połowie długości poprzecznym łącznikiem. Taki układ generuje dwa kameralne dziedzińce wewnętrzne, zapewniające doświetlenie pomieszczeń biurowych i mieszkalnych, a jednocześnie porządkujące wewnętrzny obieg komunikacji.

Co wyróżnia elewacje i bryłę budynku?

Stylistyczną „wizytówką” jest elewacja z szeregiem półkolumn w wielkim porządku kompozytowym. Te pionowe akcenty spięte są mocno wysuniętym gzymsem koronującym, nad którym biegnie attyka – charakterystyczne podwyższenie linii dachu, budujące wrażenie masywności i monumentalności bryły. Całość daje czytelny, klasycyzujący rytm, dobrze widoczny z perspektywy ul. Wielopole i Dietla.

Szczególnie rozpoznawalny jest zaokrąglony narożnik z wejściem głównym od ulicy Wielopole. Tu umieszczono reprezentacyjne drzwi oraz wysokie, prostokątne okna doświetlające salę operacyjną banku na pierwszym piętrze. Pozostałe narożniki potraktowano spokojniej – zaakcentowano je płytkimi ryzalitami, ledwie wystającymi z płaszczyzny ścian, co utrzymuje harmonię fasady i nie konkuruje z narożem głównym.

Władysław Ekielski, wybitny krakowski architekt, nazwał gmach przy Wielopolu „czystą, wspaniałą sztuką dla sztuki”, wskazując na wyjątkową jakość jego kompozycji.

Jak zaprojektowano wnętrza banku?

Droga użytkownika prowadzi przez sekwencję przestrzeni o rosnącym stopniu reprezentacyjności. Za drzwiami wejściowymi znajduje się okrągła sień ze sklepieniem wspartym na kanelowanych kolumnach. Pod stopami rozciąga się wielobarwna kamienna posadzka z motywem gwiazdy w centrum. Ten detal nie jest wyłącznie dekoracyjny – buduje poczucie „środka”, punktu, od którego zaczyna się cała wewnętrzna oś kompozycyjna.

Z sieni wchodzi się na główną klatkę schodową o biegach rozdzielających się na półpiętrach. Tralkowa balustrada, masywne stopnie i kolumny z kapitelami dekorowanymi motywem tzw. wolich oczu tworzą atmosferę mieszczańskiego splendouru, znaną z najlepszych realizacji początku XX wieku. Boczne klatki mają w rzucie kształt trójkątów, co wynika bezpośrednio z geometrii całego gmachu.

Dlaczego sala operacyjna porównywana jest do Panteonu?

Najbardziej spektakularnym wnętrzem jest usytuowana na pierwszym piętrze główna sala operacyjna o rzucie koła. Posadzkę ułożono z płyt kamiennych w romboidalny, sieciowy wzór, który optycznie dynamizuje przestrzeń. Nad całością wznosi się kopuła z centralnym okulusem – otworem w szczycie, który wpuszcza do środka naturalne światło. Ten zabieg przywołuje skojarzenia z rzymskim Panteonem, do którego porównują salę badacze i miłośnicy architektury.

Ściany wnętrza zdobią rzeźbione girlandy, a w obwodzie rozmieszczono eleganckie kasy. Całe reprezentacyjne partie budynku – od sieni po salę operacyjną – wykończono z użyciem marmuru i dekoracji stiukowych, co nadaje im szlachetny, ale nie ostentacyjnie bogaty charakter. W skrzydle od strony ulicy Dietla przewidziano początkowo mieszkania dla pracowników, które już w okresie międzywojennym zaczęto stopniowo przekształcać w powierzchnie biurowe.

Jakie ciekawostki kryje historia gmachu bankowego przy Wielopolu?

Najciekawsza jest sama ciągłość funkcji finansowej i administracyjnej tego miejsca. Na początku XX wieku teren rozważano pod budowę reprezentacyjnego teatru, później stał się on siedzibą banku państwowego, następnie w czasie wojny funkcjonowała tu niemiecka poczta, po 1945 roku – szpital, znów bank, aż w końcu w XXI wieku postanowiono, że przejdzie w ręce prywatnego inwestora. Ta wielowarstwowość funkcji pokazuje, jak historyczne gmachy adaptują się do zmieniających się potrzeb miasta.

Warto też zwrócić uwagę, że budynek jest jednym z najpełniejszych przykładów klasycyzmu akademickiego w Krakowie i w Polsce. Styl ten, popularny w latach 20. dla gmachów rządowych i bankowych, łączył akademicką dyscyplinę kompozycji z nową skalą obiektów i nowoczesną techniką budowlaną. Konstrukcja żelbetowa umożliwiła stworzenie tak dużej sali operacyjnej, co w tradycyjnych technologiach murowanych byłoby znacznie trudniejsze.

Gmach przy Wielopolu 19–21 uchodzi za jeden z najpełniejszych przykładów klasycyzmu akademickiego w międzywojennej Polsce – łączy dyscyplinę formy z nowoczesnym żelbetem i przemyślanym układem funkcjonalnym.

Interesujące jest też to, jak współczesne projekty komercyjnego wykorzystania wpisują się w silnie ochronny reżim konserwatorski. Połączenie funkcji luksusowego hotelu JW Marriott z zachowanymi wnętrzami historycznego banku wymaga współpracy architektów, inwestora i służb konserwatorskich. Obecność w rejestrze zabytków województwa małopolskiego oraz w gminnej ewidencji zabytków sprawia, że każdy detal – od balustrad po układ sal – jest analizowany pod kątem zachowania oryginalnej substancji.

W szerszej perspektywie gmach dawnej Pocztowej Kasy Oszczędności wpisuje się w sieć zabytkowych budynków związanych z bankowością w Krakowie – od neorenesansowego pałacu przy Szpitalnej 15 z witrażami Józefa Mehoffera, po secesyjno-klasycyzujący gmach przy ulicy Pijarskiej 1. Razem tworzą bardzo czytelny „atlas” miejskiej architektury finansowej końca XIX i pierwszej połowy XX wieku, w którym budynek przy Wielopolu jest jednym z najbardziej monumentalnych punktów odniesienia.