Ratusz (stary) miasta Podgórza – historia, architektura, zwiedzanie

Stary Ratusz miasta Podgórza, znany dziś jako Dworek Pod Białym Orłem, to neoklasycystyczna kamienica przy Rynku Podgórskim, która od końca XVIII wieku była sercem samodzielnego miasta po drugiej stronie Wisły. To tu obradował magistrat Wolnego Królewskiego Miasta Podgórza, a później działała słynna pracownia witraży. Jeśli chcesz zrozumieć, jak rodziło się i rozwijało Podgórze, warto poznać historię tego budynku i zaplanować spacer po jego okolicy.

Jak Stary Ratusz wpisał się w historię miasta Podgórza?

Rok 1784 uchodzi za moment, gdy w Podgórzu pojawia się pierwszy zorganizowany ośrodek władzy miejskiej – magistrat ulokowany w domu zwanym „Pod Czarnym Orłem” przy dzisiejszym adresie Rynek Podgórski 13. To właśnie ten budynek – starszy od regularnego założenia miasta – stał się zalążkiem przyszłego ratusza i całej północnej pierzei rynku. Kilkanaście lat później, na początku XIX wieku, w sąsiedztwie wzniesiono nową murowaną kamienicę dla urzędu, która z czasem przeszła do historii jako Stary Ratusz miasta Podgórza.

Podgórze, utworzone decyzją władz austriackich po I rozbiorze Polski, rozwijało się powoli. Murowana zabudowa koncentrowała się przy trakcie „Cesarskim” i na północnej stronie rynku, tworząc ciąg reprezentacyjnych domów, urzędów i komory celnej. W tym kontekście nowa siedziba magistratu przy Rynku Podgórskim 14 była wyraźnym symbolem ambicji młodego miasta, które pełniło rolę byłego miasta satelickiego Krakowa.

Do 1854 roku w Starym Ratuszu działał magistrat miasta Podgórza, zarządzający dynamicznie rosnącą miejscowością. W tym czasie trwała regulacja Rynku Podgórskiego, zakończona budową bardziej reprezentacyjnego gmachu przy narożniku z ulicą Limanowskiego. Po przeniesieniu władz do nowego budynku, dawny ratusz zmienił funkcję, ale zachował swój prestiżowy adres i znaczenie w układzie urbanistycznym.

W 1915 roku, gdy Podgórze włączono do Krakowa, oba ratusze – stary i nowy – stały już po tej samej stronie Wisły, ale pamiętały czasy, gdy były centrum odrębnego miasta z własnym herbem i władzami.

Jak zmieniała się funkcja i architektura Dworku Pod Białym Orłem?

Budynek przy Rynku Podgórskim 14 powstał jako murowany dom o barokowo–klasycystycznych proporcjach, wykorzystujący fragment wcześniejszej zabudowy. Około początku XIX wieku dostosowano go do funkcji magistratu, a w połowie XIX wieku przeszedł istotną przebudowę. Przekształcenie na dworek–zajazd „Pod Białym Orłem” nadało mu bardziej rezydencjonalny charakter, przy zachowaniu miejskiej skali kamienicy.

Fasada ukształtowana w duchu późnego neoklasycyzmu wyróżnia się prostym, rytmicznym podziałem okien oraz wejściem zwieńczonym tympanonem. W tym właśnie trójkątnym naczółku umieszczono efektownego, stiukowego orła heraldycznego – od niego wzięła się współczesna nazwa dworku. Po pożarze z 1862 roku, który strawił 10 domów „ku mostowi na Wiśle”, budynek ocalał z uszkodzonym dachem i nadwątloną ścianą, lecz szybko go odnowiono, co potwierdza ówczesną rangę tego adresu.

Dach o formie przełamanej – charakterystyczny dla podgórskich kamienic z końca XVIII i początku XIX wieku – podkreśla dworski charakter obiektu. Mur wykonano z cegły, co odróżniało go od jeszcze licznych wtedy drewnianych zabudowań. Wpis do Rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego pod numerem A-310 z 11 lipca 1966 roku potwierdził jego wartość jako materialnej pamiątki po dawnym samodzielnym mieście.

Zmiany polityczne i społeczne nie oszczędziły tego miejsca. W czasie II wojny światowej kamienica znalazła się w obrębie getto żydowskiego w Podgórzu, co związało ją z tragiczną historią placu Bohaterów Getta. Po wojnie, od 1947 roku, przystosowano ją do potrzeb Zakładu Witrażów i Oszkleń Braci Paczków. To tutaj powstawały witraże dla świątyń i budynków świeckich w Polsce i za granicą, często we współpracy z takimi artystami jak Adam Bunsch czy Józef Mehoffer.

Dworek Pod Białym Orłem łączy w jednej bryle kilka warstw historii: ratusz miejskiego magistratu, zajazd z tradycją podróżną oraz powojenną pracownię witraży, z której realizacje trafiły do wielu krajów.

Jak rozpoznać Stary Ratusz podczas spaceru?

Stając na północnej stronie Rynku Podgórskiego, między numerami 13 i 14 zobaczysz dwa sąsiadujące ze sobą domy o nieco odmiennym charakterze. Dawny dom „Pod Czarnym Orłem” (nr 13), ukształtowany w stylu barokowo–klasycystycznym, ma szeroką bramę wjazdową prowadzącą na obszerne podwórze – to ślad dawnego zajezdnego charakteru i funkcji ratusza. Obok, pod numerem 14, stoi niższy, bardziej „dworski” Stary Ratusz – Dworek Pod Białym Orłem, z czytelnym tympanonem z orłem.

Adres budynku to Rynek Podgórski 14, Dzielnica XIII Podgórze, a jego położenie określają współrzędne 50,045083°N; 19,949528°E. W parterze mieszczą się dziś sklepy i punkty usługowe, dlatego do wnętrza wejdziesz tylko jako klient – wyższe kondygnacje pozostają częścią prywatnych mieszkań. Od południa kamienica sąsiaduje z reprezentacyjnym Nowym Ratuszem miasta Podgórza, który domyka rynek od strony Wisły.

Jakie są relacje między starym a nowym ratuszem?

Oś północ–południe Rynku Podgórskiego to oś historii lokalnego samorządu. Po stronie północnej – przy numerach 13 i 14 – znajdują się dawne siedziby władz: najpierw dom „Pod Czarnym Orłem”, potem Stary Ratusz. Po stronie południowej, na rogu z ulicą Limanowskiego, stoi Nowy Ratusz miasta Podgórza, wzniesiony w latach 1844–1854 w duchu historyzmu. Obecnie mieści on Wydział Mieszkalnictwa Urzędu Miasta Krakowa oraz biuro Rady i Zarządu Dzielnicy XIII Podgórze.

Nowy ratusz, przebudowany w latach 1891–1892 według projektu Józefa Kryłowskiego, otrzymał drugie piętro z reprezentacyjną salą obrad i zmienioną elewacją. W zwieńczeniu fasady widoczny jest herb Podgórza, a na ścianie umieszczono tablicę poświęconą 45 legionistom z Podgórza, poległym podczas I wojny światowej. Dwie siedziby – stara i nowa – tworzą więc spójny ciąg opowiadający o rozwoju i aspiracjach dawnego, wolnego miasta.

Jak zwiedzać Stary Ratusz i okolice Rynku Podgórskiego?

Choć Stary Ratusz – Dworek Pod Białym Orłem jest obiektem prywatnym i formalnie niedostępnym do zwiedzania, można go dobrze obejrzeć z poziomu ulicy i z narożników rynku. Warto podejść bliżej, by przyjrzeć się detalom fasady, kształtowi dachu i tympanonowi z orłem – elementowi, który nadaje budynkowi indywidualny charakter. Wejście do środka możliwe jest tylko do pomieszczeń parterowych, w godzinach otwarcia znajdujących się tam lokali usługowych.

Zwiedzanie najlepiej połączyć z krótką pętlą wokół rynku. Startując spod Nowego Ratusza, możesz obejść plac zgodnie z ruchem wskazówek zegara: minąć kościół św. Józefa widoczny w osi ulicy, wejść w północną pierzeję z dawnymi zajazdami, zatrzymać się przy Starym Ratuszu, a następnie wyjść w stronę placu Bohaterów Getta, gdzie znajdują się słynne „krzesła” upamiętniające ofiary getta.

Rynek Podgórski pełni dziś przyjazną funkcję lokalnego placu sąsiedzkiego. W okresie przedświątecznym organizowane są tu jarmarki świąteczne, a w cieplejszych miesiącach ławki wypełniają się mieszkańcami. To dobre miejsce, żeby zatrzymać się na chwilę, spojrzeć na elewacje dawnych ratuszy i spróbować wyobrazić sobie, jak wyglądał tętniący życiem targ u zbiegu dróg do Wieliczki i Kalwarii Zebrzydowskiej.

Co jeszcze zobaczyć w zasięgu krótkiego spaceru?

W promieniu kilkunastu minut piechotą od Starego Ratusza znajdziesz kilka obiektów, które dobrze dopełniają opowieść o Podgórzu jako dawnym mieście i dzisiejszej dzielnicy. Na zachód wznosi się Park im. Wojciecha Bednarskiego, założony w latach 1891–1896 w miejscu dawnego kamieniołomu – to pierwszy świadomy projekt dużego parku miejskiego w tej części Krakowa. Z kolei wyżej, na Wzgórzu Lasoty, czekają: maleńki kościół św. Benedykta, Fort 31 Benedykt i coroczny festyn Rękawka, odnoszący się do przedchrześcijańskich tradycji.

W kierunku wschodnim rozciąga się przestrzeń dawnego getto żydowskiego w Podgórzu, z centralnym placem Bohaterów Getta i Apteką pod Orłem, dziś kameralnym muzeum. Jeszcze dalej na wschód, na terenach dawnego obozu, działa Muzeum – Miejsce Pamięci KL Plaszow, które obejmuje teren po niemieckim obozie pracy i koncentracyjnym, z wystawą plenerową „KL Plaszow. Miejsce po, miejsce bez”. Te miejsca mocno kontrastują z mieszczańskim spokojem fasady Starego Ratusza, ale pokazują pełne spektrum dziejów Podgórza.

Dlaczego Stary Ratusz jest ważny dla tożsamości Podgórza?

Wpis do Rejestru zabytków w 1966 roku przy numerze A-310 nie był wyłącznie formalnością. W ten sposób państwo potwierdziło, że Stary Ratusz miasta Podgórza jest nośnikiem pamięci o samorządowej odrębności tej części dzisiejszego Krakowa. Razem z Nowym Ratuszem (A-309) tworzy unikatowy zespół dwóch kolejnych siedzib władz jednego miasta, zachowanych praktycznie w pełnym kształcie.

Dla mieszkańców Podgórza budynek jest „znakiem przeszłości”, jak ujął to autor karty ewidencyjnej. Przypomina, że dzisiejsza Dzielnica XIII Podgórze była niegdyś niezależnym ośrodkiem z własnymi radnymi, jak Wojciech Bednarski, własnym herbem, sądem i infrastrukturą miejską. To właśnie takie obiekty – ratusze, zajazdy, dawne gmachy sądu przy ul. Czarnieckiego czy budynek dawnego gimnazjum przy Krzemionkach 11 – budują ciągłość między Wolnym Królewskim Miastem a współczesnym Krakowem.

Od 1994 roku Podgórze, wraz z historyczną zabudową rynku i ratuszy, ma status Pomnika historii, co podkreśla ogólnopolski wymiar ochrony tego fragmentu miasta.

Na poziomie urbanistyki Stary Ratusz zachowuje czytelny związek z dawnymi traktami prowadzącymi ku mostom na Wiśle i w stronę centrum Krakowa. Jego lokalizacja na północnej pierzei rynku – dokładnie naprzeciw Nowego Ratusza – pozwala odczytać, jak kształtowało się miejskie centrum w czasach, gdy za rzeką zaczynał się inny organizm miejski. Dziś, gdy obie strony Wisły spina Kładka Ojca Bernatka, ten stary, ceglasty budynek wciąż przypomina, że historia Krakowa składa się z wielu miast – Kazimierza, Kleparza i właśnie Podgórza.