Szpital Ubogich Parafii Mariackiej w Krakowie – historia, lokalizacja, ciekawostki

Szpital Ubogich Parafii Mariackiej powstał w XVIII wieku jako przytułek dla najbiedniejszych parafian, a dziś mieści się tu ważna część Archiwum Narodowego w Krakowie. Budynek przy ul. Siennej 16, zaprojektowany prawdopodobnie przez Franciszka Placidiego, zachował barokową formę i wyjątkowe detale. W jego historii przeplatają się dzieje opieki nad ubogimi, wojskowych lazaretów, urzędów i archiwów miejskich. Jeśli chcesz lepiej poznać to miejsce, jego dokładną lokalizację i mniej znane ciekawostki, przeczytaj dalszą część artykułu.

Gdzie znajduje się Szpital Ubogich Parafii Mariackiej?

Budynek dawnego szpitala stoi w samym sercu krakowskiego Starego Miasta, na skrzyżowaniu ulicy Siennej 16 i ulicy św. Krzyża 2. Należy administracyjnie do dzielnicy I Kraków, a jego wpis w rejestrze zabytków figuruje pod numerem A‑37 z 7 października 1965 r.. Ten narożny gmach zamyka od południa ciąg zabudowy biegnący od Rynku Głównego przez ul. Mikołajską i Sienną, a jednocześnie sąsiaduje z rejonem Małego Rynku i kościoła Mariackiego.

Jeśli lubisz precyzyjne dane, współrzędne geograficzne obiektu to 50,060681 N oraz 19,941328 E. Na planach urbanistycznych Starego Miasta budynek pojawia się jako przykład zwartej zabudowy narożnej, domykającej historyczny kwartał pomiędzy ulicami Sienną, św. Krzyża, Mikołajską i Małym Rynkiem. Takie położenie sprawiło, że od początku jego istnienia łatwo było tu dotrzeć zarówno ubogim parafianom kościoła Mariackiego, jak i żołnierzom kierowanym do lazaretu.

Gmach leży w obrębie historycznego centrum, objętego ochroną konserwatorską i wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część układu urbanistycznego królewskiego miasta Krakowa. Jako budynek użyteczności publicznej pełni ważną rolę nie tylko w skali dzielnicy, ale całego miasta – mieści bowiem magazyny i czytelnię archiwalną o zasięgu ponadlokalnym.

Jak wygląda architektura dawnego szpitala ubogich?

Dzisiejszy budynek to jednopiętrowy, trójskrzydłowy gmach wzniesiony z cegły i tynkowany, o barokowej fasadzie skierowanej w stronę ul. Siennej. Ma skromnie profilowane gzymsy i płaską, dyskretną artykulację ścian, bez rozbudowanych dekoracji rzeźbiarskich. Całość nakrywa charakterystyczny dach mansardowy z ozdobnymi lukarnami, które oświetlają poddasze i podkreślają horyzontalny układ bryły.

Od strony ulicy wejście akcentuje prosty, kamienny portal – bez nadmiaru ornamentu, za to o proporcjach typowych dla architektury krakowskiej XVIII wieku. Taki umiar w dekoracji wynikał z funkcji budynku jako przytułku, który miał być solidny i czytelny, ale nie ostentacyjny. Wewnątrz zachował się wewnętrzny dziedziniec ze studnią, prawdopodobnie pochodzącą z czasów budowy gmachu. Dziedziniec pozwalał doświetlić pomieszczenia i organizował ruch mieszkańców, a dziś stanowi oś kompozycyjną całego założenia.

W latach 20. XX wieku dziedziniec wzbogacono o modernistyczną rzeźbę‑fontannę z czerwonego piaskowca – „Kraka walczącego ze smokiem” autorstwa Franciszka Kalfasa. To jeden z ciekawszych przykładów połączenia dawnej architektury barokowej z międzywojenną realizacją rzeźbiarską. Dzięki temu dziedziniec stał się przestrzenią, w której nakładają się na siebie różne warstwy czasu – od fundacji Jacka Łopackiego po działalność Zrzeszenia Artystów Plastyków „Zwornik”, z którym Kalfas był związany.

Figura św. Rocha na narożniku

Najbardziej rozpoznawalnym detalem budynku jest figura św. Rocha umieszczona na narożniku przy zbiegu ulic Siennej i św. Krzyża. Wybór patrona nie był przypadkowy – św. Roch uchodził za opiekuna chorych i orędownika w czasie zaraz. Rzeźba przypomina o pierwotnym przeznaczeniu gmachu jako szpitala i przytułku dla mieszkańców parafii mariackiej.

Postać świętego, umieszczona w niszy lub na konsoli narożnej, stanowi rodzaj „adresu symbolicznego”. Przechodzący nie musieli znać planów miasta ani inskrypcji, by domyślić się funkcji budynku – wystarczyło spojrzenie w górę. Ten typ ikonografii na elewacjach krakowskich kamienic był często stosowany w XVIII i XIX wieku, co można prześledzić choćby dzięki opracowaniom Stanisława Tomkowicza o napisach i godłach domów.

Dziedziniec, studnia i pomnik Kraka

Wewnętrzny dziedziniec ma kształt prostokątny i otoczony jest ze wszystkich stron skrzydłami budynku, co zapewnia dobrą izolację akustyczną od gwaru ulic. W jego centrum stoi kamienna studnia z czasów budowy szpitala, stanowiąca niegdyś podstawowe źródło wody dla mieszkańców i chorych. Tuż obok znajduje się pomnik Kraka, interpretowany jako rozszerzenie programu rzeźbiarskiego fontanny „Krak walczący ze smokiem”.

Takie połączenie funkcji użytkowej (studnia) i symbolicznej (rzeźba fundacyjna) jest typowe dla krakowskich budynków użyteczności publicznej z przełomu XIX i XX wieku. Z jednej strony dziedziniec pełnił rolę miejsca codziennych czynności, z drugiej – stawał się przestrzenią reprezentacyjną, w której akcentowano historię miasta i jego legendarnych założycieli.

Jak powstał Szpital Ubogich Parafii Mariackiej?

Początki dzisiejszego budynku wiążą się z działalnością charytatywną przy kościele Mariackim i szpitalu św. Ducha przy placu Św. Ducha. Już w XV wieku w rejonie dzisiejszego placu działały instytucje opieki nad chorymi i ubogimi, prowadzone przez zakon duchaków. Z ich szpitala wydzielił się z czasem osobny ośrodek – szpital św. Rocha przy Domu pod Krzyżem przy ul. Szpitalnej 21, przeznaczony dla „ubogich scholarów” Akademii Krakowskiej i szkół parafialnych.

Między 1464 a 1474 rokiem, dzięki zabiegom Mikołaja z Opawy i zapisowi z testamentu Hińczy z Rogowa, wzniesiono przy Domu pod Krzyżem osobny gmach szpitalny. W nim prawdopodobnie w sali parterowej mieściła się kaplica szpitalna św. Rocha, o której w XVIII wieku wspomina wizytacja biskupa Andrzeja Załuskiego. Z akt z 1748 roku wiemy, że niewielki kościółek miał dwa wejścia i wieżyczkę nad dachem, a jego bryła była pokazana na Planie Kołłątajowskim z 1785 r. jako obiekt sakralny, choć opisywano go jako szpital.

Szpital św. Rocha pełnił ważną funkcję opiekuńczą – przejmował z głównego szpitala św. Ducha siedmioletnie podrzutki, które po ukończeniu 14 lat kierowano do nauki rzemiosła. Później przeznaczono go dla chorych scholarów uniwersyteckich, choć – jak wynika ze źródeł – nie korzystali oni z niego zbyt chętnie. W końcu XVI wieku, z fundacji mieszczanina Antoniego Frączkiewicza, dobudowano długą oficynę, istniejącą do dziś, co potwierdzają badania urbanistyczne Waldemara Komorowskiego.

Od upadku szpitala św. Rocha do przytułku parafii Mariackiej

W XVIII wieku szpital św. Rocha stopniowo podupadł – wizytacje z połowy stulecia mówiły już o jego bezczynności. W 1790 roku budynek trafił w ręce parafii mariackiej, która zburzyła niewielką kaplicę, a uzyskane ze sprzedaży jej wyposażenia fundusze przeznaczyła na adaptację dawnego szpitala na przytułek dla ubogich parafian. W tym samym czasie dawny dom przy Bramie Nowej, w którym dotąd mieszkali ubodzy, został zajęty przez wojska rosyjskie na lazaret.

Nowy przytułek przy Domu pod Krzyżem otrzymał od strony ul. Szpitalnej krucyfiks na elewacji, którego kopia zachowała się do dziś. Obecność tej rzeźby pełniła funkcję znaku – nie tylko religijnego, ale i informacyjnego, wskazując, że budynek służy dziełom miłosierdzia. Przez kilkanaście lat obiektem zarządzało Towarzystwo Dobroczynności, które jednak w 1817 r. przekazało go z powrotem parafii. Ta kontynuowała funkcję przytułku aż do sprzedaży obiektu miastu na początku XX wieku.

W drugiej połowie XVIII wieku system opieki nad ubogimi przy kościele Mariackim opierał się na dwóch filarach: dawnym szpitalu św. Rocha przy Domu pod Krzyżem i nowo wzniesionym szpitalu ubogich przy ul. Siennej.

Jak powstał szpital ubogich przy Siennej 16?

Historia konkretnej posesji przy Siennej 16 sięga przynajmniej XVI wieku. W miejskich dokumentach pojawia się informacja, że w połowie tego stulecia słodownia przy Nowej Bramie należała do rajcy Erazma Wunzama. W testamencie z 1552 roku przekazał on nieruchomość szpitalowi św. Ducha. Od 1578 r. słodownia, domek i plac należały do tego szpitala, lecz były dzierżawione, a od 1713 r. wynajmowało je Bractwo św. Łazarza przy kościele Mariackim, opiekujące się ubogimi.

Kolejny przełom nastąpił, gdy ksiądz Jacek Augustyn Łopacki, archiprezbiter kościoła Mariackiego, w 1755 r. odkupił nieruchomość od szpitala św. Ducha. W latach 1761–1763 wzniesiono tu – według projektu najpewniej Franciszka Placidiego – nowy gmach przytułku dla parafian. Budowę ukończono w 1763 roku, a mieszkanie znalazło w nim 30 osób z Kongregacji Ubogich kościoła Mariackiego. Kilka pomieszczeń przeznaczono na wynajem, co miało zapewnić stałe dochody na utrzymanie mieszkańców.

Jak pokazują badania Stanisława Sławińskiego opublikowane w „Roczniku Krakowskim”, proces przekształcania dawnej słodowni w gmach szpitalny wiązał się nie tylko z przebudową zabudowy parceli, ale też z wytyczeniem funkcjonalnego układu wnętrz – z osobnymi traktami dla mieszkańców, chorych i obsługi. To sprawiło, że budynek przy Siennej zaczął pełnić bardziej uporządkowaną, „miejską” funkcję opiekuńczą w porównaniu z wcześniejszymi formami przytułków.

Jaką rolę pełniły lazarety wojskowe i miejskie?

Już kilka lat po ukończeniu budowy funkcja przytułku została gwałtownie przerwana wydarzeniami politycznymi. W 1768 roku, w czasie konfederacji barskiej, budynek przy Siennej zajęły wojska rosyjskie i przekształciły w lazaret dla żołnierzy. Po ustaniu działań zbrojnych obiekt służył jeszcze jako lazaret garnizonu krakowskiego, co dobrze pokazuje, jak lokalna infrastruktura opiekuńcza była wrażliwa na decyzje militarnych dowództw.

W 1790 roku władze kościelne przekazały gmach miastu, które urządziło tu lazaret miejski dla żołnierzy. Taka funkcja utrzymała się do lat 90. XVIII wieku, później zaś w budynku mieścił się szpital weneryczny oraz Urząd Pobierczy. W latach 1810–1815 gmach znów pełnił rolę lazaretu wojskowego, co pokazuje cykliczne „wahadło” między opieką nad ubogimi a opieką nad wojskiem.

Budynek przy Siennej 16 w ciągu niespełna 50 lat trzykrotnie zmieniał się z przytułku parafialnego w lazaret wojskowy, a następnie w lazaret miejski.

Jak zmieniały się funkcje budynku w XIX i XX wieku?

Po remoncie w 1817 roku szpitalny gmach zaczął stopniowo pełnić funkcję centrum administracji finansowej Krakowa. W pierwszej kolejności ulokowano tu Inspektorat Przychodu, Urząd Konsumpcyjny i Kasę Konsumpcyjną, a w latach 1820–1821 także Urząd Czopowego. Pomiędzy 1831 a 1844 rokiem urzędował tu Inspektor Przychodów Niestałych Senatu Rządzącego oraz Komisariat Targowy, co przyczyniło się do ugruntowania nazwy Gmach Konsumpcji.

Od lat 50. XIX wieku w budynku pracowała C.K. Administracja Skarbowa Okręgowa oraz Obwodowa Dyrekcja Finansów. Z kolei od lat 70. XIX wieku do 1883 roku swoją siedzibę miała tutaj Kasa Oszczędności Miasta Krakowa, która wpisywała ten adres w historię krakowskiego systemu bankowego. Taki zestaw instytucji pokazuje, jak dawne szpitale włączano w sieć nowoczesnej administracji autonomicznego Krakowa.

Szkoły, stowarzyszenia i archiwum miejskie

W 1884 roku magistrat przekazał budynek Szkole handlowej i przemysłu artystycznego, co otworzyło nowy etap – edukacyjny. W końcu XIX wieku działały tu również Towarzystwo Przyjaciół Muzyki Krakowskiej „Harmonia” i Towarzystwo Szkoły Ludowej, które prowadziło wypożyczalnię książek. Gmach stał się wówczas miejscem, gdzie łączono funkcje finansowe, oświatowe i kulturalne.

Najważniejsza zmiana przyszła 1 lipca 1887 roku, gdy – na mocy uchwały Rady Miejskiej – część parteru przejęło utworzone wówczas Archiwum Aktów Dawnych Miasta Krakowa. Od 1891 roku archiwum zajmowało już cały parter, a w 1906 roku przejęło także pierwsze piętro i uzyskało nieruchomość w wieczyste użytkowanie. W tym samym czasie działało tu Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa oraz organizacyjnie związane z archiwum Muzeum Historyczne Miasta Krakowa.

Przebudowy i adaptacje do celów archiwalnych

Dostosowanie dawnego szpitala do funkcji archiwum wymagało licznych prac budowlanych. W 1896 roku Komisja Archiwalna Magistratu zatwierdziła plan przebudowy autorstwa Stefana Żołdaniego, architekta miejskiego. Remont prowadzono w latach 1904–1910: w piwnicach urządzono magazyn zbiorów, na parterze salę muzealną i czytelnie, a na piętrze sale rękopisów, zbiory Ambrożego Grabowskiego, Archiwum Legionów i Naczelnego Komitetu Narodowego oraz salę akt Senatu Rzeczypospolitej Krakowskiej.

Od 1952 roku, kiedy Archiwum Aktów Dawnych Miasta Krakowa włączono w struktury Archiwum Państwowego w Krakowie, gmach przy Siennej 16 stał się także siedzibą dyrekcji i administracji Wojewódzkiego Archiwum Państwowego. Po 29 grudnia 2012 roku, wraz z przekształceniem instytucji w Archiwum Narodowe w Krakowie, utrzymał funkcję jednego z najważniejszych magazynów archiwalnych w Polsce. Część oddziałów przeniesiono co prawda w 2022 roku do nowego gmachu przy ul. Rakowickiej 22E, ale Sienna 16 nadal pełni rolę historycznej siedziby i miejsca udostępniania zasobu.

Jak Szpital Ubogich wpisuje się w sieć krakowskich szpitali i przytułków?

Budynek przy Siennej 16 nie był jedynym ośrodkiem opieki nad chorymi i ubogimi w obrębie murów miejskich. W pobliżu działał szpital Św. Ducha przy placu Św. Ducha, prowadzony przez duchaków, oraz szpital św. Rocha przy Domu pod Krzyżem na ul. Szpitalnej 21. Ich relacje dobrze opisali m.in. Leon Wachholz w pracy „Szpitale krakowskie 1220–1920” oraz autorzy haseł „Szpitale” i „Świętego Ducha, plac” w Encyklopedii Krakowa.

Szpital ubogich parafii mariackiej przy Siennej pełnił funkcję przytułku parafialnego, uzupełniając działalność instytucji zakonnych. Wspólnym mianownikiem tych placówek była opieka nad osobami wykluczonymi – podrzutkami, chorymi scholarami, ubogimi parafianami i żołnierzami. Dopiero w XIX wieku, wraz z rozwojem administracji miejskiej, dawne szpitale coraz częściej przeznaczano na urzędy, banki i archiwa.

Jakie inne zabytki sąsiedztwa warto znać?

W bezpośrednim otoczeniu dawnego szpitala ubogich znajduje się szereg znaczących obiektów opisanych w literaturze, jak choćby Kamienica Pod Trzema Lipami przy ul. Mikołajskiej 16, czy hapitacyjne budynki dawnego Gimnazjum św. Jacka przy ul. Siennej 11/13. Dzięki pracom takich badaczy jak Michał Rożek, Kamila Follprecht czy autorzy „Ikonografii kościoła Mariackiego i placu Mariackiego, Małego Rynku, ulic Mikołajskiej, Siennej i św. Krzyża” możemy dziś odtworzyć nie tylko dzieje pojedynczych kamienic, ale też przemiany całego kwartału miejskiego.

Gmach przy Siennej 16 należy do grupy budynków barokowych i klasycystycznych Krakowa, których forma była kilkakrotnie modernizowana, ale zasadniczy układ – mansardowy dach, wewnętrzny dziedziniec, skromna dekoracja – pozostał czytelny. To sprawia, że spacerując po tej części Starego Miasta, można uchwycić ciągłość między szpitalem ubogich, lazaretem wojskowym, gmachem finansów i dzisiejszą siedzibą archiwum.

Szpital Ubogich Parafii Mariackiej przy Siennej 16 łączy w jednym gmachu historię parafialnej dobroczynności, wojskowych lazaretów, miejskich finansów i archiwów, stając się jednym z najlepiej udokumentowanych budynków użyteczności publicznej w Krakowie.