Smok wawelski to postać z legend związanych z początkiem krakowskiego osadnictwa. Jego schronieniem miała być jaskinia u stóp wzgórza wawelskiego, tradycyjnie określana dziś mianem Smoczej Jamy. Opowieść doczekała się wielu wersji w źródłach pisanych od XII do XVI wieku.
Jaka jest najstarsza wersja legendy?
Za najstarszy spis legendy uznaje się przekaz mistrza Wincentego Kadłubka z przełomu XII i XIII wieku. W tej wersji potwór funkcjonuje jako okrutny "całożerca", który żąda co tydzień określonej liczby bydła, a w razie braku ofiar zsyła karę w postaci śmierci ludzi. Kadłubek opisuje reakcję władcy zwanego Grakchem, który polecił synom zabić stwora. Po wielu próbach walki zastosowali podszept: podmienili bydło na wypchane skóry z siarką, które smok połknął i udusił się od buchającego wewnątrz ognia. U Kadłubka siedziba potwora pozostaje ogólnie zlokalizowana, nazwa Wawel nie pada.
Jak zmieniała się opowieść w średniowiecznych kronikach?
Kronikarze XIII–XIV wieku powtarzali i rozwijali motywy Kadłubka. Autor zwany zwykle Kroniką Mierzwy zauważył podobieństwo do biblijnego wątku z Księgi Daniela. W niektórych wersjach zabicie bestii przypisano bezpośrednio postaci Krakowi; inne pomijają wątek smoka.
Jan Długosz, pisząc w drugiej połowie XV wieku, jako pierwszy jednoznacznie ulokował kryjówkę potwora w jaskini pod wzgórzem wawelskim i nadał opowieści większe znaczenie dla losów miasta. Według Długosza smok pożerał bydło i ludzi, a dopiero podstęp — napełnienie wrzuconych mu ścierw siarką, smołą i żywicą — doprowadził do jego śmierci. Długosz i Maciej z Miechowa byli też pierwszymi autorami, którzy określili ów potwór mianem „smoka”, podczas gdy starsze zapisy używały określenia "całożerca".
Jakie warianty pojawiły się później?
W XVI wieku pojawiły się kolejne odmiany legendy. Marcin Bielski przedstawił wersję, w której bestia po połknięciu nadzianego na hak cielca z siarką piła wodę z Wisły i w rezultacie pękła. Bielski także po raz pierwszy przypisał zdarzeniu datę – rok 700 po Chrystusie. W tym okresie Sebastian Münster opublikował drukowany wizerunek smoka na tle rozpoznawalnego krajobrazu Krakowa. Marcin Kromer użył nazwy Smocza Jama dla kryjówki potwora, a w opowieściach od końca XVI wieku występuje także postać szewca zwanego Skubą jako pomysłodawcy podstępu.
Skąd mogła wziąć się legenda?
Istnieją dwie główne hipotezy dotyczące genezy opowieści. Jedna zakłada, że legenda ma korzenie w żywej tradycji ludowej krakowskiej, przekazywanej ustnie i później spisanej. Za tym poglądem opowiadali się między innymi Aleksander Brückner, Karol Potkański i Brygida Kürbis. Ich zdaniem pierwotne podanie mówiło o bestii pożerającej ludzi i bydło, którą sprytem zgładził szewc Skuba.
Druga hipoteza sugeruje, że legendę ukształtował sam mistrz Wincenty, wykorzystując popularne w literaturze średniowiecznej motywy smoków. W kontekście kulturowym XII–XIII wieku smoki stawały się częstym motywem pod wpływem wypraw krzyżowych; krzyżowcy przywozili skóry krokodyli uznawane niekiedy za skóry smoków, a bestiariusze opisywały podobne opowieści, co miało wpływ na literackie ujęcie potwora.
Gdzie znajduje się kryjówka smoka?
Jako miejsce kryjówki od końca XV wieku często pojawia się jaskinia u podnóża wzgórza wawelskiego. Marcin Kromer odnotował istnienie głębokiej jaskini w skałach i wskazał, że nazywa się ją Smoczą Jamą. Lokalizacja tej jaskini przy wzgórzu wawelskim pojawia się w opisach kolejnych kronikarzy.
Kromer pisał, że jaskinia istnieje do dziś i zwana jest Smoczą Jamą.
Informacje praktyczne
- Adres: Stare Miasto, Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Ocena w Mapach Google: 4,6 (29 290 opinii)
