| Dane | |
|---|---|
| Urodzenie | 5 sierpnia 1461, Kraków |
| Śmierć | 19 sierpnia 1506, Wilno |
| Rola | wielki książę Litwy (1492–1506); król Polski (1501–1506) |
| Rodzina | |
| Ojciec | Kazimierz IV Jagiellończyk |
| Matka | Elżbieta Rakuszanka |
| Żona | Helena, córka Iwana III |
| Panowanie | |
| Główne wydarzenia | Wojny z Moskwą; unia mielnicka (1501); Nihil novi (1505) |
Aleksander Jagiellończyk objął władzę w Wielkim Księstwie Litewskim po śmierci ojca w 1492 roku. W ciągu swojej kariery prowadził samodzielną politykę litewską, a po śmierci brata Jana Olbrachta przyjął koronę polską w 1501 roku.
Jak wyglądało panowanie Aleksandra na Litwie?
Aleksander, czwarty syn Kazimierza IV i Elżbiety Habsburżanki, objął urząd wielkiego księcia 20 lipca 1492 roku. Jego rządy oznaczały zerwanie osobnej unii personalnej między Litwą a Koroną. Mówił po litewsku i był ostatnim wielkim księciem znającym ten język. Dbał o rozwój Wilna i korzystał z rad litewskich doradców, zapewniając księstwu samodzielność w sprawach zagranicznych.
W latach 1492–1494 toczył walki z Wielkim Księstwem Moskiewskim, które zakończyły się stratą Wiaźmy i części Księstw Wierchowskich. Aby próbować ustabilizować stosunki z Moskwą, poślubił 18 lutego 1495 Helenę, córkę Iwana III Srogiego i Zofii Paleolog. Konflikty z Moskwą odnowiły się w 1500 roku, gdy wojska rosyjskie zajęły część Zadnieprza i zagroziły Smoleńskowi.
Jak doszło do koronacji i czym były jego rządy w Polsce?
Po śmierci króla Jana Olbrachta Aleksander został wybrany na jego następcę 3 października 1501 przez sejm walny w Piotrkowie. Przybył z Litwy do Krakowa i 12 grudnia 1501 został koronowany w katedrze na Wawelu przez kardynała Fryderyka Jagiellończyka. Jego żona nie została koronowana z powodu przeciwieństw biskupów wobec jej prawosławia.
Przed przyjęciem korony podpisał akty ustrojowe przygotowane przez możnowładztwo, w tym porozumienie o zrzeczeniu się przez niego praw dziedzicznych do Litwy i zacieśnieniu unii polsko-litewskiej (unia mielnicka, 1501). Przywilej mielnicki przyznał znaczną władzę senatowi, co ograniczyło niezależność monarchy. Sejm w Radomiu w 1504 roku uchwalił ustawy ograniczające łączenie urzędów i rozdawnictwo dóbr królewskich; jednocześnie sposób gospodarowania skarbcem doprowadził do jego osłabienia i utrudnił obronę przed najazdami tatarskimi i wołoskimi.
Jakie decyzje ustrojowe zapadły za jego panowania?
28 marca 1503 zawarto rozejm sześcioletni, kończący wojnę z Moskwą; na mocy ugody około jedna trzecia terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazła się pod okupacją moskiewską. W 1504 roku Aleksander odwiedził Gdańsk, potwierdził jego przywileje i rozwiązał problemy handlowe.
W 1505 roku sejm w Radomiu uchwalił konstytucję Nihil novi. Aleksander dopisał do niej zapis, że każde działanie przeciwko wolnościom i prawom Królestwa będzie uznawane za nieważne; przepis ten pozbawiał króla możliwości wprowadzania nowych ustaw tego rodzaju bez zgody izby poselskiej i senatu. Na tym sejmie zatwierdzono też „Statut Łaskiego”, zbiór przywilejów szlacheckich, kościelnych i praw miejskich.
Jak wyglądało życie prywatne i relacje rodzinne?
Małżeństwo Aleksandra z Heleną Moskiewską uważane jest za udane prywatnie, mimo że nie przyniosło oczekiwanych rezultatów politycznych. Relacje Heleny z teściową, królową wdową Elżbietą Rakuszanką, oraz z polskimi możnowładcami i hierarchią kościelną były napięte. Przyczyną było utrzymanie przez nią wiary prawosławnej przez całe życie.
Jakie fundacje i dzieła zainicjował Aleksander?
W 1504 roku rozpoczęto budowę renesansowego pałacu na Wawelu; za życia Aleksandra powstało skrzydło północno-zachodnie, a dalsze prace kontynuował jego młodszy brat Zygmunt I Stary. Na Litwie król był fundatorem późnogotyckich dzieł, przede wszystkim kompleksu bernardynów w Wilnie i kościoła św. Anny. Przypisuje się mu także ufundowanie obronnych cerkwi w Małomożejkowie i Synkowiczach.
